Fordómar · Mannréttindi · Staðalímyndir

Þroskahefti síamstvíburinn og vanskapaða Barbie dúkkan

Evrópuþingið lagði fram tillögu árið 1997 þar sem  skilgreining á hatursorðræðu kemur fram en hugtakið er skilgreint sem tjáning hvers konar sem dreifir, ýtir undir eða réttlætir kynþátta- og útlendingahatur ásamt öðru hatri sem byggir á umburðarleysi (e. intolerance). Hatur sem byggir á umburðarleysi hefur svo verið skilgreint víða í þessu samhengi sem tjáning hvers konar á árásargjarnri þjóðrembu, mismunun og illskeittri framkomu gagnvart minnihlutahópum. Smánun, staðalímyndir, fordómar, aðgerðir sem stuðla að mismunun gagnvart hópum sem eru skilgreindir sem ,,hinir” hefur áhrif á mótun hatursorðræðu.

Við þekkjum öll og höfnum flest í dag hatursorðræðu t.d. gagnvart svörtu fólki og hinsegin fólki því við vitum að hún skaðar þá hópa sem verða fyrir henni, okkur sjálf sem gerendur eða  áhorfendur og þar með allt samfélagið. Það virðist þó vera að í íslensku samfélagi, og víðar, séum við tilbúin að dreifa, ýta undir og réttlæta hatursorðræðu gagnvart fötluðu fólki, m.a. fólki með þroskahömlun og fólki sem á líkama sem fellur ekki vel að normal kúrfunni sem engin veit raunverulega hver bjó til. Lagalega höfum við viðurkennt í 233. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940 að hver sem ,,með háði, rógi, smánun, ógnun eða á annan hátt ræðst opinberlega á mann eða hóp manna vegna þjóðernis þeirra, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar” geti verið sektaður eða fangelsaður í allt að tvö ár. Hugtakið fötlun er ekki þarna inni þó svo að íslenskir fréttamiðlar, sjónvarpsþættir og kvikmyndir ýti með beinum og óbeinum hætti undir hatursfullt og fordæmandi efni gagnvart fötluðu fólki. Svo ekki sé nú talað um Facebook, Twitter, athugasemdakerfi, tölvuleiki o.sfrv. Ástæðan fyrir því að tekið er á þessu í lögum og alþjóðamannréttindasamningum er m.a. vegna þess að rannsóknir sýna að hatursorðræða getur stuðlað að hatursglæpum (sem er efni í annan pistil).

Dæmi um hatursorðræðu á Íslandi

Andri Snær Magnason skrifaði facebook status fyrir nokkrum dögum þar sem hann gagnrýndi Íslendinga fyrir að kjósa yfir sig stjórnmálaflokka í meirihluta sem báru m.a. ábyrgð á hruninu. Hann endaði statusinn með eftirfarandi hætti; ,,Að vera Íslendingur er eins og eiga þroskaheftan síamstvíbura.” DV birti gagnrýnislaust frétt um afstöðu Andra Snæs þar sem þessi setning er notuð í fyrirsögn. Ég, ásamt fleirum, brást við þessu á facebook síðu hans og baðst hann afsökunar í pistli á heimasíðu sinni þar sem hann þó, því miður, segir og lætur afsökunarbeiðnina þar með falla um sjálfa sig; ,,Ég átti ekki við raunverulega fötlun heldur í hinni alþekktu slangurmerkingu, þegar einhver sem maður þekkir hagar sér eins og kjáni. Greinin var í slangurkenndum flæðistíl. Það er misjafnt hvernig menn skynja orð. Ég er auðvitað að tala um manneskjur sem ættu að vera með fullan þroska en læra ekki af reynslunni – að þroski þeirra sé heftur, að menn falla sífellt fyrir sömu gylliboðunum. Við förum hring eftir hring, hlaupum aftur og aftur á sama vegginn.” Í framhaldi af þessari umræðu birti facebook vinur Andra grínmynd af Andra sjálfum og þroskahefta síamstvíburanum. Sá var með hor og slef sem frussaðist út um allt. Ég tilkynnti myndina sem meiðandi og hefur facebook fjarlægt hana.

Það er í raun ekki orðið þroskaheftur sem ég tel vera aðalatriðið í þessu öllu saman heldur notkun hugtaksins yfir hóp af fólki sem er auðtrúa, kaupir loforð, fylgir mögulega ekki sannfæringu sinni þó það viti betur og kýs einhverja vitleysu (eins og Andri Snær vill meina). Hann talar um að hann hafi ekki ,,átt við raunverulega fötlun” heldur hafi hann verið að nota slangur eins og það sé þá allt í lagi.  Hann segist hafa verið að meina manneskjur sem ættu að vera með fullan þroska og læri ekki af reynslunni. Ég skil ekki hvað það þýðir. Er einhver með fullan þroska? Og er eitthvað samasemmerki milli þess að vera með þroskahömlun og læra ekki af reynslunni? Af hverju er það gott orð til að lýsa því? Ég er til dæmist alls ekki vitsmunalega fullþroskuð og stend í þeirri meiningu að ég verði það aldrei því ég læri svo lengi sem ég lifi. Og svo læri  ég bara stundum af reynslunni en alls ekki alltaf. Sjaldnast raunar. Þó ég ætti kannski ekki að segja frá því. Ég hef samt aldrei verið greind með þroskahömlun. Ég á hins vegar vini sem eru greindir með þroskahömlun og finnst mér þeir upp til hópa frekar þroskað og klárt fólk. Ég er eiginlega viss um að margir þeirra hafi lært betur af reynslunni en ég. Svo veit ég að þeir kusu fæstir framsóknarflokkinn og sjálfstæðisflokkinn.

Í gær birtist líka frétt á Vísi undir yfirskriftinni ,,Mælingar sýna að Barbie er verulega vansköpuð.” Hún fjallar um þá tíðnefndu og réttmætu gagnrýni að Barbie sé ekki í samræmi við ,,hin hefðbundna líkama” og geti þess vegna gefið börnum sem með hana leika röng skilaboð. Líkamsgerð Barbie er lýst með eftirfarandi hætti; ,,Og, með því að stækka dúkkuna í fulla líkamsstærð, í þrívíddarmódeli, kemur á daginn að mittismál hennar er 46 sentímetrar sem nær vart helmingi þess sem er á meðalstórri eðlilegri 19 ára gamalli stúlku. Í raun kemur í ljós að Barbie er öll hin sérkennilegasta í laginu. Háls hennar er svo langur og mjór að hún gæti ekki mögulega haldið haus, svo dæmi sé nefnt. Þá væri þyngd hennar þannig að Barbie myndi flokkast með alvarlegt lystarstol.”

Nú, í þessum 77 orðum er svo margt mótsagnakennt að ég veit ekki hvar ég á byrja. Fréttin er að tala um óheilbrigða líkamsímynd sem Barbie gefur skilaboð um en í sömu andrá er dregin upp mynd af ,,meðalstórri eðlilegri 19 ára gamalli stúlku” eins og það sé fyrirbæri sem er til. Og ef það fyrirbæri er til væri það andstaða þess að vera óeðleg kona með tilvísun í hugtakið vansköpun sem læknisfræðin notar um fatlað fólk og hugtakið lystarstol sem er geðfötlun. Er Barbie þá fötluð? Eða er ég komin í sama flokk og Barbie? Eða eru allir sem eru með langan háls fatlaðir? Eða, verandi læknisfræðilega skilgreind sem vansköpuð, eins og Barbie, er ég þá andstaðan við eðlilega konu? Hvernig virkar þetta?

Húmorslaus og ofurviðkvæm?

Nú eru líklega einhverjir að lesa þetta í andnauð yfir húmorsleysi mínu og ofurviðkvæmni. Svo eru einhverjir sem hugsa kannski að tjáningafrelsinu hljóti að stafa ógn af fólki eins og mér.

Frá því ég fæddist 1986 hef ég búið í samfélagi þar sem hatursorðræða og afbakaðar birtingarmyndir um fatlað fólk hafa oft látið mér líða eins og ég hljóti að vera heimsk, óhæf um að taka ákvarðanir sjálf, óeðlileg, fráhrindandi og á stundum ógeðsleg. Þegar ég var unglingur þoldi ég ekki að horfa á mig í speglinum því ég hataði ,,vanskapaða” líkaman sem ég sá. Ég neitaði stundum að mæta í skólan og sleppti því að fara á árshátíð því ég vildi ekki að neinn sæi mig. Sem betur fer, þökk sé fólki og atburðum í lífi mínu, hef ég náð betri tökum á þessum hugsunum þó svo að ég missi stundum stjórn á þeim ennþá. Ég er skíthrædd við að gera mistök eða standa mig ekki nógu vel því ég hef alltaf þurft að sanna mig margfalt meira en flestir. Eins og Embla Ágústsdóttir orðaði það mjög vel; af því ég er fötluð. Vinir mínir með þroskahömlun hafa upplifað höfnun úr atvinnulífinu og skólasamfélaginu því þar virðist fólk vera búið að læra að sá hópur sé kjánalegur, læri ekki af mistökum og geti ekki lært né þroskast. 12 ára sonur vinkonu minnar með downs heilkenni kom heim úr skólanum um daginn og spurði mömmu sína hvort hann væri með ónýtan heila. Við þurfum ekkert að hugsa lengi til að átta okkur á að sú hugmynd er ekki sjálfsprottin hjá honum, hún er samfélagslega mótuð.

Það sem gerist þegar okkur finnst normal og fyndið að tala um þroskahefta síamstvíbura eða vanskapaða Barbie dúkku er að við erum að viðhalda skaðlegum hugmyndum og nota orð sem smána aðra. Orðin búa ekki eingöngu til fordóma og hatur meðal ófatlaðs fólks heldur ýta undir að við sem erum fötluð tökum þessar hugmyndir og orð, innbyrðum þær og  förum jafnvel að hata okkur sjálf, tímabundið eða varanlega.

hate-speech-is-not-free-speechÍ mínum huga er tjáningafrelsi ekki frelsi til að tjá hatur. Það er frelsi til að tjá sig um skoðanir sínar, óskir og sannfæringu. Hatur á ákveðnum þjóðfélagshópum flokkast ekki undir neitt af þessu. Það er heldur ekki tjáningafrelsi að hafa rétt á að meta hvað er meiðandi og hvað ekki fyrir þjóðfélagshópa þegar maður tilheyrir honum  ekki. Skilgreiningavaldið hlýtur að vera hjá hópnum sjálfum.

Það er réttur okkar, fatlaðs fólks, að vera frjáls undan því að búa við meiðandi orðræðu. Það er réttur okkar að hafa frelsi til að móta sjálfsmynd okkar án þess að vera stöðugt að eiga við lélega brandara valdamikilla aðila í samfélaginu sem niðurlægja okkur. Mér finnst það líka, fyrst og fremst, vera réttur næstu kynslóðar af fötluðu fólki að þurfa aldrei að koma heim og spyrja foreldra sína hvort það sé með ónýtan heila eða horfa í spegil og hata líkama sinn af því að aðrir skilgreina hann sem afbrigðilegan og fráhrindandi.

12 thoughts on “Þroskahefti síamstvíburinn og vanskapaða Barbie dúkkan

  1. Sæl Freyja:) Vil byrja með því að segja að mér finnst pislarnir þínir frábærir og eftir að maður sem ég þekki lenti í slysi og lamaðist þá hefur hugarfar mitt til réttinda fatlaðra og einmitt það sem þú talar um hér, hvernig viðhorf til fatlaðs og þroskahamlaðs fólks er í dag breyst mikið. Ég tek eftir allt öðru en ég gerði áður. En það sem mér langaði að spurja þig, þar sem að ég og kærastinn minn sitjum hér og ræðum þetta, hvað finnst þér til orðsins mongólíti? Ég hugsa oft um þetta, er þetta ekki frekar rangt orð til að nota yfir manneskju með down-einkenni? Kveðja Eyrún

  2. Fólk með downs heilkenni kýs flest að láta segja ,,Fólk með downs heilkenni” og ég segi það þá bara, þeirra er valdið til að skilgreina sig ef þau vilja skilgreina sig yfir höfuð🙂

  3. Þú ert langbesti penninn Freyja og einn albesti talsmaður jafnréttis sem ég hef lesið🙂 Ég trúi því að þér muni takast að bæta heiminn og fegra hann á alla lund. Ég spái því að þín muni verða minnst í mannkynssögunni fyrir að vera hetjan sem náði að breyta hugsunarhætti heillar þjóðar til heilla fyrir komandi kynslóðir🙂

  4. Takk Freyja, fyrir að hafa ekki látið samfélagið halda þér niðri og TAKK fyrir að vera svona öflug í baráttunni! Þú ert rosalega góð fyrirmynd fyrir fötluð börn sem eru að alast upp í dag!

  5. Sæl Freyja og til hamingju með árangurinn í kosningunum. Hlakka til að sjá þig á þingi sem varaþingmann. Greining sem þú skrifar hér er allrar athygli verð. Ég er þó sumum skoðunum þínum ósammála í grundvallaratriðum. Vandamálið er að það sem þú leggur til gengur allt of langt inn á að takmarka málfrelsi.

    Nú er ég þér alveg sammála um að dæmin sem þú tekur eru fáránleg notkun má máli og þú í fullum rétti til að lýsa yfir vanþóknun þinni á þessari notkun. Þú ert líka í fullum rétti að fordæma hvernig fjölmiðlar og fólk tala um fatlað fólk og benda á að hversu særandi er fyrir fatlaða að verða fyrir slíku. Og ég tek undir með þér í slíkum fordæmingum. En nú komum við að vandamálinu. Ég sé ekki betur en þú viljir banna með lögum málfar og athugasemdir sem eru móðgandi fyrir suma (jafnvel flesta) og særa fólk. Hér erum við komin inn á hættulega braut. Hvar á að draga mörkin? Verður t.d. bannað að gagnrýna trúarbrögð því það móðgi einhverja trúaða (við erum með guðlastlög sem eru gersamlega orðin úrelt og hafa góðu heilli verið hundsuð í seinni tíð). Málfrelsi hlýtur að leyfa mönnum að móðga fólk. En hvað þá með að ráðast á hópa fólks vegna þess sem það ræður ekki, t.d. kynhneigð, fötlun eða kynþætti? Vissulega er slíkt fordæmanlegt og á að vera úthrópað hvar sem það kemur fram. En ég tel það varhugavert að banna heimskuleg ummæli eða bara almenna heimsku fólks. Ef einhver segir “allir svertingjar eru heimskingjar” þá er það fordæmanlegt og særandi fyrir þá sem eru svartir. En við eigum ekki að banna það, slíkt stríðir gegn málfrelsinu. Það sem ég skilgreini sem hatursorðræðu gengur mun lengra en það, hún þarf að “dreif[a], ýt[a] undir eða réttlæt[a] kynþátta- og útlendingahatur ásamt öðru hatri sem byggir á umburðarleysi”. Heimskuleg ummæli um “heimska svertingja” eða “þroskahefta símastvíbura” eru bara það, heimskuleg ummæli sem rétt er að fordæma en fjarstæða að gera ólöglegt og telja til hatursorðræðu. Hatursorðræða er kerfisbundin árás á hóp eða hópa sem byggð er á einkennum hópsins (athugið, einkennum ekki skoðunum, annars væri ég brotlegur vegna árása á rasista!). Slíkt leiðir til útskúfunar og jafnvel ofbeldis. Og þar er rétt að draga mörkin, en einungis þar.

    Guðmundur

  6. Ég verð að taka undir með Guðmundi. Þetta er þörf og góð umræða og þú skilar hérna mikilvægum punkti. En þú verður að átta þig á því að þú ert að tala um takmarkanir á tjáningarfrelsi sem er grafalvarlegt mál og veruleg mistök. Þetta rímar því miður mikið við þá tísku að þegar einstaklingur vill fjarlægja eitthvað sem þeim er ekki þóknanlegt, þá er það einfaldlega fullyrt að það “komi tjáningarfrelsi ekkert við”.

    En það gerir það bara víst. Tjáning kemur alltaf tjáningarfrelsi við, óháð því hvort hún sé góð eða slæm.

    Til þess að réttlæta tálmanir á tjáningarfrelsi þarftu að sýna fram á að tjáningin brjóti beinlínis í bága við annan grundvallarrétt, svosem friðhelgi einkalífs, rétti til réttlátrar málsmeðferðar (þá til verndar rannsóknarhagsmuna) eða rétt til öryggis. En ekkert okkar hefur réttinn til að vera ekki móðgað eða sært. Það er okkar að sannfæra fólk með orðum og skrifum, eins og þú gerir frekar glæsilega með þessum pistli, ekki með því að hreinlega banna fólki að tjá sig eins og þú virðist vera að stinga upp á. Það er hluti af lífinu sem við þurfum öll að læra að takast á við; að vera móðguð, særð, reið, vonsvikin, bitur og svo framvegis. Að banna tjáningar sem krefja okkur um það þroskaferli er í skásta falli ofverndun.

    Það þykir mér ótrúlega sorglegt og leiðinlegt, að næstum því öll umræða um tjáningarfrelsi á Íslandi virðist ganga út á það að réttlæta tálmanir á því. Enn hefur ekki orðið til alvarleg umræða um að lögleiða grín að trúarbrögðum til dæmis (125. gr. laga 19/1940), eða grín að erlendum þjóðhöfðingjum (95. gr. laga 19/1940). Né er þá komin alvarleg umræða um að bæta úr vanköntum hinnar meingölluðu meiðyrðalöggjafar sem við höfum hérlendis, til að byrja með, með því að fjarlægja hana úr almennum hegningarlögum og flytja alfarið yfir í einkarétt.

    Það er meira en alltof mikið af takmörkunum á tjáningarfrelsi á Íslandi nú þegar og alltof háværar raddir um að þagga niður í fólki í stað þess að eiga við það orðastað og sannfæra það um að bæta sig, eins og pistill þinn BYRJAR á að gera. Það þarf ekki enn eina réttlætinguna á því að banna fólki að tjá sig.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s